H παράδοση στην Αμοργό,

 

συνδέεται με το σήμα κατατεθέν του νησιού που είναι η ψημένη ρακή (και το ρακόμελο), τα τοπικά πανηγύρια, το γραφικό Πάσχα, τα περίφημα φεστιβάλ και τις γιορτές της αφιερωμένες στα τοπικά γαστρονομικά προϊόντα, ακόμα και πανάρχαια έθιμα, όπως ο «Καπετάνιος», ή χοροί όπως ο «Κίτσος».

 

διαβασε αναλυτικα παρακατω (+/-)

+ Πανηγύρια

Όπως σχεδόν σε όλα τα ελληνικά νησιά, έτσι και στην Αμοργό τα πανηγύρια διαδραματίζουν έναν σπουδαίο ρόλο στην τοπική κοινωνία ως μέσο έκφρασης και διασκέδασης με τη συμμετοχή μουσικών οργάνων και χορού, ενώ ταυτόχρονα αποτυπώνουν την διαχρονική κουλτούρα του τόπου. Το πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής, που πραγματοποιείται την παραμονή και ανήμερα της γιορτής της αγίας (25 και 26 Ιουλίου αντίστοιχα) στην Κάτω Μεριά Αμοργού και πιο συγκεκριμένα στην Κολοφάνα, θεωρείται ένα από τα καλύτερα και τα μεγαλύτερα στις Κυκλάδες, προσελκύοντας πάνω από 3.000 επισκέπτες. Μάλιστα, γι’ αυτό έχουν δημιουργηθεί δίπλα στην εκκλησία εγκαταστάσεις με κελιά για φιλοξενία των επισκεπτών, αποθήκες, μαγειρεία και άλλα.
Κατά τη διάρκεια της γιορτής (οι προετοιμασίες της οποίας ξεκινούν 10 μέρες νωρίτερα), οι ντόπιοι και οι επισκέπτες έχουν τη δυνατότητα να γευτούν τοπικές σπεσιαλιτέ, το περίφημο πατατάτο (κρέας γιαχνί με πατάτες), το ξυδάτο (κρέας βραστό που μοιάζει με πατσά) και το κοφτό (χυλωμένο σιτάρι με αμοργιανή μυζήθρα), υπό τους ήχους ζωντανής μουσικής που αποτελείται από βιολιά και λαούτα στο προαύλιο του ναού και σε μαγαζιά στα χωριά της Κάτω Μεριάς. Άλλα σημαντικά πανηγύρια για το νησί είναι: της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας (21 Νοεμβρίου) όπου προσφέρονται φρέσκο ψάρι και ντόπιο κρασί, του Αγίου Ιωάννη Θεολόγου (8 Μαΐου), των Αγίων Αναργύρων (1 Ιουλίου) στα Θολάρια, της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (6 Αυγούστου), της Κοίμησης της Θεοτόκου στην Παναγία την Πανωχωριανή (15 Αυγούστου) στη Λαγκάδα, του Αγίου Ιωάννη (29 Αυγούστου) στο Βρούτση.

+ Πάσχα στην Αμοργό

Το Πάσχα στην Αμοργό έχει μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που ξεκινά τη Μεγάλη Εβδομάδα με το άσπρισμα των σπιτιών και των δρόμων, ενώ τη Μεγάλη Παρασκευή το εσωτερικό των εκκλησιών και οι δρόμοι των χωριών απ' όπου θα περάσει ο Επιτάφιος στρώνονται με φρεσκοκομμένο φασκόμηλο και ρίγανη.

Επίσης, οι γυναίκες του νησιού προσφέρουν ψωμί, ελιές και νηστίσιμα γλυκά σε κατοίκους και επισκέπτες και το βράδυ της ίδιας μέρας, πριν την περιφορά του Επιταφίου όλα τα στενά και τα σκαλιά του βυζαντινού οικισμού της Χώρας έχουν φωτιστεί με εκατοντάδες πήλινα ή μεταλλικά σκεύη με μικρές φωτιές. Κατά τη διάρκεια της περιφοράς, οι γυναίκες ραίνουν τους επισκέπτες με κολόνιες και αρώματα από τις πόρτες και τα παράθυρα των σπιτιών.

Την Κυριακή του Πάσχα βγαίνουν οι εικόνες από το μοναστήρι της Παναγίας Χοζοβιώτισσας για να καθαγιάσουν τις περιοχές όλου του νησιού και επιστρέφουν στο μοναστήρι την Κυριακή του Θωμά. Το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα και μετά το παραδοσιακό φαγοπότι, οι νέοι της Αμοργού μαζεύονται στα προαύλια των εκκλησιών και συμμετέχουν σε ομαδικά παιχνίδια, που διοργανώνονται ειδικά για την ημέρα αυτή.

+ Ρακόμελο

Το ρακόμελο μοιάζει στην ψημένη ρακή, αλλά έχει περισσότερους αλκοολικούς βαθμούς (25-27 σε σχέση με τους 20-22 βαθμούς της ψημένης ρακής) και βράζεται επιτόπου σε μπρίκι του καφέ. Καταναλώνεται ζεστό και θεωρείται εξίσου ευεργετικό για τα κρυολογήματα και τις αρρώστιες.

+ Ξεροτήγανο

Το ξεροτήγανο είναι το παραδοσιακό γλύκισμα της Αμοργού (το οποίο συναντάται και αλλού) και προσφέρεται ως κέρασμα στις γιορτές, τα Χριστούγεννα και το Πάσχα ή σε γάμους και βαφτίσια (μαζί με το παστέλι). Η διαδικασία παρασκευής του είναι πολύ απλή: Αφού πλαστεί το ζυμάρι στο κατάλληλο σχήμα, τηγανίζεται στο λάδι και στο τέλος, ακολουθεί το μέλωμα και το πασπάλισμα με καβουρδισμένο σουσάμι.

+ Πατατάτο

Το πατατάτο συνιστά το πιο γνωστό, παραδοσιακό πιάτο της Αμοργού που σερβίρεται στα πανηγύρια και στις μεγάλες οικογενειακές γιορτές. Πρόκειται για αιγοπρόβειο κρέας, σε συνδυασμό κάποιες φορές με μοσχάρι, που μαγειρεύεται αργά στην κατσαρόλα με ντοματοπολτό, φρέσκια ντομάτα, κανέλα, γαρίφαλο, μπαχάρι και πατάτες.

+ Γιορτή Παστελιού

Η γιορτή παστελιού πραγματοποιείται στη κεντρική πλατεία της Χώρας κάθε χρόνο την πρώτη Κυριακή μετά τον Δεκαπενταύγουστο. Μια εκδήλωση που παίρνει διαστάσεις μικρού πανηγυριού με ζωντανή μουσική, άφθονο ποτό και χορό, η γιορτή τιμάει το αγαπημένο γλύκισμα και δίνει τη δυνατότητα στους επισκέπτες να παρακολουθήσουν τη διαδικασία παρασκευής του από παραδοσιακούς «μάστορες¨» και τους βοηθούς τους. Στη συνέχεια, το παστέλι σερβίρεται στο κοινό πάνω σε φύλλα λεμονιού μαζί με ρακή.

+ Έθιμο του «Kαπετάνιου»

Ο «Kαπετάνιος» είναι ένα από τα μακροβιότερα έθιμα που έχουν επιβιώσει στο νησί της Αμοργού και ανάγεται στην εποχή της Τουρκοκρατίας. Το έθιμο πραγματοποιείται την τελευταία Kυριακή της Aποκριάς, τη λεγόμενη Τυρινή, με όλους τους νέους να μαζεύονται στην πλατεία της Λαγκάδας και συνοδεία παραδοσιακής μουσικής με οργανοπαίχτες που τραγουδούν μαντινάδες και τον λεγόμενο «Αποκριανό», να σχηματίζουν μια πομπή με προορισμό την εκκλησία της Παναγίας της Πανοχωριανής. Εκεί, ο γηραιότερος του χωριού (ή παλιότερα ο παπάς) διαλέγει έναν ικανό και άξιο νέο που θα γίνει καπετάνιος. Ο νέος που θα επιλεγεί, φορά επιτόπου μια παραδοσιακή φορεσιά που περιλαμβάνει γιλέκο, ζωνάρι, φουστανέλα και ένα φέσι στο κεφάλι. O «μπαϊρακτάρης», που είναι ο αρχηγός της πομπής και οδηγεί τον Kαπετάνιο, φοράει κι εκείνος την παραδοσιακή του φορεσιά και ετοιμάζει το «μπαϊράκι», ένα κοντάρι στην κορυφή του οποίου καρφώνει ένα μεγάλο κομμάτι μπακαλιάρο ή χταπόδι, ένα καρβέλι ψωμί κι ένα μικρό κεφάλι τυρί (φαγητά που συμβολίζουν την έναρξη της Σαρακοστής).

Η πομπή ξεκινάει από την εκκλησία με τον «μπαϊρακτάρη» και πίσω του τον καπετάνιο που πάει συνοδευόμενος από τους φίλους του, βιολιά και λαούτα και με το στολισμένο άλογό του, στην είσοδο της Λαγκάδας για να συναντήσει τις ελεύθερες κοπέλες που τον περιμένουν και μπαίνουν στην πομπή από πίσω του. Ο «Καπετάνιος» επευφημείται, λέει αυτοσχέδια στιχάκια για τις κοπέλες και κερνά στα καφενεία τους παρευρισκόμενους. Η πομπή συνεχίζει τη διαδρομή της ανάμεσα στα στενά, ενώ οι γυναίκες των γύρω σπιτιών βγαίνουν και κερνούν ψημένη ρακή και κρασί το διερχόμενο πλήθος. Αφού τελικά φτάσουν όλοι στην πλατεία, οι οργανοπαίχτες παίρνουν θέση και ο «Μπαϊραχτάρης», κρατώντας το κοντάρι, περιφέρει τον έφιππο «Καπετάνιο» τρεις φορές στην πλατεία. Στη συνέχεια, ο τελευτςαίος αναλαμβάνει να χορέψει τον πρώτο χορό με τους φίλους του (εδώ χορεύεται και ο Κίτσος της Αμοργού) και αφού ολοκληρωθεί η διαδικασία, οι ελεύθερες κοπέλες κάθονται στη σειρά, περιμένοντάς τον να πετάξει το μαντήλι σε αυτήν που του έκλεψε τη καρδιά. Το γλέντι συνεχίζεται με φαγοπότι (χορτοπιτάκια, τυροπιτάκια, λουκουμάδες και ξεροτήγανα), άφθονο ποτό, χορό και τραγούδι. Το έθιμο του «καπετάνιου» πραγματοποιείται, εκτός από τη Λαγκάδα και στα γειτονικά Θολάρια, στην αυλή της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου. Και στις δυο εκκλησίες συγκεντρώνονται συνολικά νέοι και από τα 4 χωριά της περιοχής, τη Λαγκάδα, τα Θολάρια, την Αιγιάλη και τον Ποταμό. Η παράδοση θέλει πολλά από τα ζευγάρια στο νησί να οφείλουν τη γνωριμία τους σε αυτό το έθιμο. Ο «Καπετάνιος» σε άλλες εποχές, αποτελούσε έναν τρόπο ανταμοιβής του καλύτερου πολεμιστή για να επιλέξει την γυναίκα του, ενώ μια άλλη εκδοχή λέει ότι ήταν μια καλή αφορμή για να συναντιούνται οι κάτοικοι του χωριού και να οργανώσουν κάποια πιθανά σχέδια αντίστασης εναντίον των Τούρκων.

+ Διεθνές Φεστιβάλ Τουριστικών Ταινιών Μικρού Μήκους Αμοργού

Το Διεθνές Φεστιβάλ Τουριστικών Ταινιών Μικρού Μήκους Αμοργού είναι μια ετήσια εκδήλωση που πραγματοποιείται για 4 ημέρες στα τέλη Οκτωβρίου έως τις αρχές Νοεμβρίου, στα πλαίσια του Διεθνούς Συνεδρίου Πολιτισμού και Τουρισμού ΥΠΕΡΙΑ. Κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ προβάλλονται 100 περίπου ταινίες και ντοκιμαντέρ, από τα οποία βραβεύονται οι καλύτερες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη του εγχώριου και ξένου τουρισμού και στην εφαρμογή «πράσινων» πρακτικών.

+ Ψημένη ρακή

Η ψημένη ρακή είναι συστατικό στοιχείο της μακραίωνης παράδοσης στην Αμοργό, που συνοδεύει κάθε χαρμόσυνη κοινωνική εκδήλωση στο νησί. Το κατεξοχήν κέρασμα σε μαγαζιά και σπίτια που σερβίρεται αποκλειστικά σε σφηνάκι, η ψημένη ρακή είναι ένα λικέρ με γεύση αρωματικών βοτάνων και μπαχαρικών, που παρασκευάζεται με τα απομεινάρια από το πάτημα των σταφυλιών μέσα στο λινό. Τα πατημένα σταφύλια αφού μπουν στο «χαρανί», βράζουν στην φωτιά και καθώς οι ατμοί του οινοπνεύματος περνούν από την λεγόμενη «πούμα», ψύχονται και μαζεύουν το απόσταγμα σε μεγάλα πιθάρια. Η διπλή απόσταξη των σταφυλιών στη συνέχεια αναμιγνύεται με καραμελωμένη ζάχαρη και με αρωματικά βότανα και βράζονται όλα μαζί. Τα συστατικά της ψημένης ρακής ποικίλλουν και μπορεί να είναι συνδυασμοί από μέλι, κανέλλα, γαρίφαλο, τριαντάφυλλο, γλυκάνισο, ξηρά φρούτα ή ξύσμα πορτοκαλιού, ενώ η ονομασία «ψημένη» της έχει δοθεί κυρίως επειδή η καραμέλα του μελιού ψήνεται αργά. Το παραδοσιακό αυτό ηδύποτο λικέρ είναι 100% φυσικό προϊόν, δεν έχει συντηρητικά και προσφέρεται ως ορεκτικό και ως χωνευτικό, αλλά κυρίως ως κέρασμα σε διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις. Όταν προσφέρεται σε γάμους και βαφτίσια, συνοδεύεται με το επίσης παραδοσιακό τοπικό παστέλι πάνω σε φύλλο λεμονιάς. Η παράδοση αναφέρει ότι δημιουργήθηκε από τις γυναίκες του νησιού, στην προσπάθειά τους να βρουν έναν τρόπο συμμετοχής τους στην κοινωνική ζωή του τόπου και να πίνουν κάτι σε αντιστοιχία με τη δυνατή ρακή που έπιναν οι άντρες. Οι ντόπιοι έχουν θεσπίσει και συγκεκριμένη ημέρα στην οποία τιμούν το γλυκό τους λικέρ στις 26 Ιουλίου, στη λεγόμενη γιορτή της ψημένης ρακής στα Κατάπολα. Μετά το ψήσιμο της ρακής μπροστά στα μάτια ντόπιων και ξένων, η γιορτή συνεχίζεται με νέους χορευτές με παραδοσιακές ενδυμασίες να φτάνουν με ένα καραβάκι από τη θάλασσα και να συναντούν στην παραλία τους οργανοπαίχτες, στήνοντας ένα μεγάλο γλέντι με ντόπια εδέσματα και πολύ χορό. Η ψημένη ρακή προσφέρεται στους επισκέπτες και στο μοναστήρι της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας από τους μοναχούς μαζί με λουκούμια. Πλέον η παραγωγή της δεν αφορά μόνο την εγχώρια αγορά, αλλά εξάγεται και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Τον χειμώνα η ρακή σερβίρεται ζεστή και θεωρείται γιατρικό για τα κρυολογήματα και τις αρρώστιες, ενώ το καλοκαίρι διατηρείται στην κατάψυξη και πίνεται παγωμένη.

+ Παστέλι

Το παστέλι αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της γαστρονομικής παράδοσης του νησιού. Έχει ως κύρια συστατικά το καθαρισμένο σουσάμι (που μπαίνει πρώτο στο λάδι για το πρώτο καβούρδισμα), το μέλι και τη ζάχαρη, που ανακατεύονται σε μεγάλο καζάνι για αρκετή ώρα, μέχρι να πήξει το μείγμα. Στη συνέχεια, το μείγμα απλώνεται σε μεγάλες ειδικές τάβλες και χτυπιέται με ξύλο, ώστε να πάρει την επίπεδη μορφή του. Αφού χαραχθεί σε ευθείες γραμμές, κόβεται σε σχήμα ρόμβου και σερβίρεται με λεμονόφυλλα που υπάρχουν στις τάβλες, τα οποία προσδίδουν την ιδιαίτερη γεύση του και τρώγονται μαζί με το παστέλι.
Το παστέλι πάνω σε λεμονόφυλλα συνεχίζει να είναι το πρώτο γλυκό που προσφέρεται στους γάμους και τα βαφτίσια του νησιού. Προς τιμήν του αμοργιανού γλυκίσματος, οι ντόπιοι διοργανώνουν κάθε χρόνο τη γιορτή παστελιού στην οποία δείχνουν στους ξένους πώς παρασκευάζεται, σε ένα νησιώτικο γλέντι που κρατάει μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες.

+ Γιορτή ψημένης ρακής

Η γιορτή ψημένης ρακής πραγματοποιείται στα Κατάπολα στις 26 Ιουλίου για να τιμηθεί το πιο γνωστό προϊόν του νησιού. Μετά το ψήσιμο της ρακής στα μεγάλα καζάνια, η γιορτή συνεχίζεται με νέους χορευτές με παραδοσιακές ενδυμασίες να φτάνουν με ένα καραβάκι από τη θάλασσα και να συναντούν στην παραλία τους οργανοπαίχτες, στήνοντας ένα μεγάλο γλέντι που κρατάει μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες με ντόπια εδέσματα, άφθονη ρακή και πολύ χορό.

+ Γιορτή ξεροτήγανου

Η γιορτή ξεροτήγανου θεσπίστηκε τη δεκαετία του 2010 και πραγματοποιείται στις αρχές Σεπτεμβρίου στο λιμάνι της Αιγιάλης. Κατά τα διάρκεια της γιορτής, οι επισκέπτες μαθαίνουν τα μυστικά της παραγωγής του παραδοσιακού αυτού γλυκού παρακολουθώντας την διαδικασία παρασκευής του, σε μια εκδήλωση που δε λείπει η ζωντανή μουσική και ο χορός από τοπικά συγκροτήματα.

+ Κίτσος

Ο «Κίτσος» είναι ένα είδος αμοργιανού χορού σε συρτό ρυθμό, που σχετίζεται με τα λόγια του κλέφτικου τραγουδιού «Του Κίτσου η μάνα κάθονταν στην άκρη στο ποτάμι» κι έφτασε εδώ από την ηπειρωτική Ελλάδα και κυρίως από την Πελοπόννησο. Η αμοργιανή εκδοχή του Κίτσου αποτελεί μετεξέλιξη του ηπειρωτικού κομματιού και δεν τραγουδιέται, αλλά μόνο χορεύεται. Ο χορός είναι αντρικός, συντροφικός και πηδηχτός, αν και κάθε μέρος της Αμοργού επιτελεί το χορό με τον δικό του τρόπο. Παλιότερα τον χόρευαν δύο άντρες, με τον έναν να είναι ο κυρίως χορευτής που έκανε τις φιγούρες και τον άλλον που λεγόταν «φαλλός» απλά να τον κρατάει. Σήμερα, χορεύεται κυρίως από 3-4 άντρες που πιάνονται από τους ώμους και συγχρονίζουν τα βήματά τους, με τον πρώτο που σέρνει το χορό να έχει τον πρώτο ρόλο. Πολλές φορές ακόμα και σήμερα, είναι χορός με τον οποίο αρχίζουν τα πανηγύρια, μέχρι να ακολουθήσουν οι άλλοι ομαδικοί χοροί και να σχηματιστεί ο «κάβος», η μεγάλη σειρά με άντρες και γυναίκες που χορεύουν όταν έχει πια «ανάψει» το γλέντι. Αξιοπερίεργο είναι ότι ο Κίτσος χορεύεται στην Αμοργό αλλά όχι στα γειτονικά νησιά τη Δονούσα, τα Κουφονήσια, τη Σχινούσα και την Ηρακλειά, που αποικίστηκαν από αμοργιανές οικογένειες μετά το 1870.